1 . عقايد آريايى قبل از ظهور زردشت چه بوده و چه وضعى داشته است ؟ . 2 . زردشت چه اصلاحاتى كرد و چه تحولاتى به وجود آورد ؟ . 3 . دين زردشت در عصرهاى بعد تا ظهور اسلام دستخوش چه تحولات و انحرافاتى شد ؟ عقايد آريايى قبل از زردشت 1 . اما قسمت اول : عقايد طوايف آريا در ادوار قديم بر نوعى طبيعت پرستى ثنوى مبتنى بوده است ؛ يعنى اين طوايف در آغاز كار عوامل طبيعت را - اعم از عوامل مفيد و سودبخش يا عوامل مضر و زيانبخش - مىپرستيده‌اند ؛ مثلًا آب ، خاك ، آتش ، باران و غيره از يك طرف و رعد ، برق ، صاعقه ، جانوران زيانكار از طرف ديگر مورد پرستش واقع مىشده‌اند ؛ عوامل مفيد براى اينكه نظرشان جلب شود و خيرى برسانند پرستش مىشده‌اند و عوامل بد براى اينكه از شر آنها در امان باشند . در اين دوره ، اين طوايف گويى براى خود عوامل طبيعى روح و شعور و ادراك و احساسات قائل بوده‌اند . به هر حال ، عوامل طبيعى كه مورد پرستش بوده‌اند در اين دوره دو دسته بوده‌اند : عوامل نيك و عوامل بد . عوامل نيك به داعى رجا و عوامل بد به داعى خوف پرستش مىشده‌اند . در حقيقت از همان آغاز به نوعى دوگانگى ميان خدايان قائل بوده‌اند و به دوگونه آنها را مىپرستيده‌اند . در دورهء بعد براى هريك از اين انواع مفيد يا مضر ، خدايان و ارباب انواعى قائل بوده‌اند و به جاى موجودات طبيعى ، خدايان و ارباب انواع مورد پرستش قرار مىگرفته‌اند : خداى آتش ، خداى باد ، خداى باران ، خداى رعد ، خداى صاعقه و غيره . . . در اين دوره خود خدايان كه به صورت ارواح و اشباح تصور مىشده‌اند ، به دو دسته تقسيم مىشده‌اند : خدايان نيكخواه و خيررسان و خدايان بدخواه و زيان رسان ، يا ارواح نيك و ارواح پليد ؛ يعنى در اين دوره نيز نوعى ثنويت بر عقايد آريايى حكومت مىكرده است . مرحوم سعيد نفيسى مىنويسد : « پس از آنكه آرياييان ايران از دورهء مهاجرت آسوده شدند و شهرنشين گرديدند به تدريج به يك عده عوامل خوب و بد ، خير و شر ، و زشت و